نقشه «اکوسیستم طلا در ایران» در سال ۱۴۰۵ که توسط طلاین تهیه و منتشر شده، زنجیرهای گسترده از فعالیتهای مرتبط با طلا را از مرحله استخراج و واردات تا پالایش، تولید شمش، جواهرسازی، خدمات مالی و مصرف صنعتی ترسیم میکند. این نقشه نشان میدهد بازار طلا در ایران تنها به خرید و فروش طلا و سکه محدود نیست و مجموعه بزرگی از کسبوکارها، نهادهای مالی، واحدهای صنعتی و شرکتهای فناوری در آن فعالیت دارند.
منابع تامین طلا در ایران از معادن تا بازیافت
بخش نخست نقشه به منابع تامین طلا اختصاص دارد. در بخش استخراج داخلی، شماری از معادن صنعتی شاخص در استانهایی مانند آذربایجان شرقی و غربی، کردستان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و اصفهان قرار گرفتهاند. از جمله نامهای درجشده در نقشه میتوان به معدن زرشوران، معدن اندریان، معدن آقدره، معدن ساریگونی، معدن موته و معدن مزرعه شادی اشاره کرد.
نگاهی به پراکندگی جغرافیایی معادن صنعتی شاخص در سند نشان میدهد که تراکم اصلی معادن طلای ایران در دو منطقه جغرافیایی شمالغرب و شرق/جنوبشرق کشور قرار دارد.
در کنار معادن بزرگ، کارگاههای استخراج کوچک و سنتی نیز بخشی از زنجیره تامین هستند. طبق این نقشه، بین ۳۰ تا ۴۰ واحد در استانهایی مانند کردستان، آذربایجان شرقی و غربی، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان فعالیت دارند.
بازیافت نیز یکی دیگر از منابع مهم تامین طلا در کشور است. نقشه از حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ کارگاه قالکاری و ذوب سنتی خبر میدهد که تمرکز بخش قابل توجهی از آنها در تهران، مشهد، تبریز و اصفهان است. ذوب مجدد مصنوعات و جواهرات مستعمل، خاک و غبار زرگری، ضایعات صنعتی و الکترونیکی و ضایعات دندانپزشکی از جمله منابع بازیافت معرفی شدهاند.
پالایش طلا در ایران همچنان ترکیبی از سنت و صنعت است
بخش پالایش یکی از مهمترین قسمتهای این نقشه است. طبق اطلاعات آن، حدود ۴۰۰ کارگاه فعال قالکاری و ریگیری در کشور وجود دارد که تمرکز اصلی آنها در تهران، بهویژه محدوده سبزهمیدان و مولوی، قرار گرفته است. مشهد، تبریز و اصفهان نیز از مراکز مهم این فعالیت هستند.
در کنار کارگاههای سنتی، پالایشگاههای رسمی و صنعتی و همچنین واحدهای خصوصی ریفاین و ریکست فعالیت میکنند. نقشه تعداد واحدهای فعال ریفاین و ریکست خصوصی را حدود ۵۰ تا ۶۰ واحد اعلام میکند. همچنین حدود ۲۰ تا ۳۰ واحد نیمهصنعتی و کارگاهی در حوزه بازیافت الکترونیکی و صنعتی طلا در تهران، اصفهان و تبریز فعال هستند.
تبدیل طلا؛ از شمش استاندارد تا جواهرسازی
در بخش تبدیل، تولید شمشهای استاندارد یکی از حلقههای اصلی زنجیره معرفی شده است. تولیدکنندگان داخلی شمش استاندارد در کنار برندهای بینالمللی مانند «والکامبی» (Valcambi)، «امارات گلد» (Emirates Gold) و «PAMP» در این بخش قرار گرفتهاند.
نقشه همچنین به حدود ۱۰۰ کارخانه و کارگاه نیمهساختهسازی اشاره میکند. کارگاههای زنجیرسازی در تبریز، مشهد، اصفهان و یزد و مراکز تولیدی مهمی در شهرهایی مانند تهران، تبریز، مشهد، اصفهان و یزد از دیگر بخشهای این زنجیره هستند.
در بخش طلای زینتی و مصنوعات نیز ابعاد بازار قابل توجه است. این نقشه حدود ۱۰ هزار کارگاه تولیدی و بیش از ۲۰ هزار فروشگاه طلا و جواهر را در کشور برآورد میکند. همچنین بیش از ۳۰ اتحادیه استانی در این حوزه فعالیت دارند که در ساختار اتحادیههای طلا و جواهر تهران قرار میگیرند.
فینتکها بخش تازهای از اکوسیستم طلا هستند
یکی از بخشهای قابل توجه نقشه، حضور فناوریهای مالی در بازار طلا است. شرکتها و پلتفرمهای خرید و فروش طلا مانند «طلاین»، «گلدیکا»، «ملیگلد»، «والگلد»، «میلیگلد»، «تکنوگلد»، «داریک»، «دیجیکالا»، «طلاکارت» و مجموعهای از کسبوکارهای دیگر در این بخش قرار گرفتهاند. این بخش نشان میدهد فناوری مالی به یکی از لایههای جدید بازار طلا تبدیل شده و خدمات خرید، فروش، نگهداری و سرمایهگذاری روی طلا را از شکل سنتی خارج کرده است.
در کنار فینتکها، زیرساختهای مالی سنتی نیز نقش مهمی دارند. بانک مرکزی، بانک ملی، بانک ملت، بانک سامان، بانک رفاه، بانک تجارت و بانک صادرات در بخش بانکهای فعال در بازار طلا قرار گرفتهاند. صندوقهای طلا در بورس کالا، گواهی سپرده سکه و شمش و قراردادهای آتی سکه و شمش نیز از ابزارهای مالی این اکوسیستم هستند.
در نهایت، طلا در ایران تنها یک دارایی سرمایهای نیست. نقشه از حدود ۱۰ تا ۱۵ شرکت صنعتی مصرفکننده طلا نیز نام میبرد و صنایعی مانند ایرانخودرو، صنایع مخابرات شیراز، پژوهشگاه مواد و انرژی کرج، صاایران و صنایع الکترونیک اصفهان را در میان مصرفکنندگان صنعتی و الکترونیکی قرار میدهد.
این تصویر کلی نشان میدهد اکوسیستم طلا در ایران زنجیرهای چندلایه است که از معدن و بازیافت آغاز میشود، در پالایش و تولید شمش ادامه پیدا میکند، با جواهرسازی و بازار مالی توسعه مییابد و در نهایت به مصرفکنندگان عمومی و صنایع میرسد.